لیک: ډاکټر
اریک اوبلاکر
ژباړه: فهیم سپینغر
هر جسم چې په یوه ټاکلي سرعت حرکت وکړي،
ټاکلې حرکي انرژي لري. یعنې هرڅومره چې د جسم کتله ډېره او سرعت یې زیات وي، دغه
انرژي به یې هم ډېره وي. 10 ټنهکتله لرونکی موټر چې په یوه ساعت کې 100
کیلومتره سرعت ولري. د یوې 20 ګرامه مرغۍ څخه چې په یوه ساعت کې 20
کیلومتره سرعت ولري؛ ډېره حرکي انرژي لري. یعنې کله چې یو انسان په یوه موټر کې
خپله حرکي انرژي ډېروي، په واقعیت کې خپل سرعت ډېروي او کتله یې ثابته وي. مثلاً
یو 1000 کیلوګرام کتله لرونکی موټر ولو چې په هر سرعت په حرکت
کې وي، کتله به یې هماغه 1000 کیلوګرامه وي. اما په ډېرو پرمختللو فضاييبېړیو کې چې
تقریباً د نور په سرعت حرکت وکړي کیسه بل شانته کیږي؟
که چېرې وکولی شو تقریباً د نور په
سرعت حرکت وکړو، نو د انشټین د تیورۍ او پایلو په اساس کتله به مو هم ډېره شي. د
ډیسي(DESY) او سرن(CERN) مؤسسو پوهانو وړو ذرو ته د نور په سرعت تعجیل
ورکولو پر مهال د کتلو دغه شان ډېریدل څو څو ځله تجربه کړي او لیدلي.
بېرته به د خپلې فضايي بېړۍ موضوع
ته راشو. د انشټین د تیورۍ په اساس که یوه فضاييبېړۍ یو ټُن کتله ولري او د نور د
سرعت په 80 سلنه سرعت حرکت وکړي، نو کتله به یې 1.7 ټنه شي. که همدغه بېړۍ د نور د سرعت په 99
سلنه سرعت حرکت وکړي، کتله به یې 7.1 ټنه شي؛ او که چېرې د نور د سرعت په 99.999
سلنه سرعت سره حرکت وکړي کتله به یې 224 ټنه شي.
په همدې دلیل یوه فضايي بېړۍ هیڅکله د نور په
سرعت حرکت نشي کولی. کله چې د یوه جسم سرعت دغه سرعت ته رسیږي، کتله یې عملاً بې
نهایت ته رسیږي، نو که کتله یې بینهایت زیاته شي، نو د زیاتې کتلې د انتقال لپاره
باید لزوماً بې نهایت قوي محرکه قوه ولري، ترڅو وکولی شي بېړۍ ته ډېر تعجیل ورکړي.
په دې اساس ویلی شو چې د یوه جسم
کتله نسبي ده او تر لیدونکي پورې اړه لري. که یوه فضایيبېړۍ د فضاءمزلي لپاره 1000 ټنه کتله ولري او د نور د سرعت په 99 سلنه سرعت حرکت وکړي. د ځمکني لیدونکي لپاره یې کتله 7100 ټنه
ښکاري. په دې اساس که یوه مڼه د نور د سرعت په 99 سلنه سرعت سره حرکت وکړي، 50
کیلوګرامه وزن به ولري.
ښکاره خبره ده چې هیڅوک نشي کولی
یوه مڼه په دومره لوړ سرعت په حرکت راولي. خو دغه چاره د (بنسټیزو ذرو) لپاره ممکن
ده. مثلاً د سویس په (زوریخ پوهنتون) کې الکترونونو ته د نور د سرعت تر 99سلنه
سرعت پورې تعجیل ورکړل شوی او د بريښنايي او مقناطیسي میدانونو په مرسته یې له
مسیر منحرف کړی. په دغه منحني مسیرونو کې، پوهانو وکولی شول د تعجیل لرونکو
الکترونونو کتله اندازه کړي. د دغه تعجیلي الکترونونو کتله د انشټین د وړاندوینې
سره سم د بې تعجیله الکترونونو له کتلو سره مساوي وه. د آلمان هېواد د هامبورګ هار
په، ډیسي-د بنسټیزو ذرو د څېړلو مؤسسه کې، په ډېره آسانۍ بنسټزو ذرو ته دومره
تعجیل ورکوي چې کتله یې د سکون حالت د کتلې په پرتله شپږ زره ځله ډېریږي.
نظرات
ارسال یک نظر