ستوري څنګه منځته راځي؟

 

ستوري محدود ذخیره شوي سون‌توکي لري او په دې توګه نشي کولی د تل لپاره نوراني پاتې شي. زموږ د لمر په شمول ټول ستوري یو مهال منځته راغلي او د سون‌توکو په خلاصېدو سره باید یو وخت خاموش شي. همدا نن هم ډېر شمېر ستوري په سترو غباري او ګازي سحابي‌ګانو کې منځته راغلي.  

د ستورو د پیدايښت په سیمه کې- ستره کیهاني ګازي ورېځ چې له شته موادو یې زرګونه لمرونه جوړېدلی شي، په انقباض پیل کوي. دغه وریځ وروسته له یوه وخته په وړو برخو تجزیه کیږي. په دغه تجزیه شوو ورېځو کې داسې تراکمونه جوړیږي چې په پيل کې سړې ګازي ګلولې/کُرې وي. سوکه سوکه تر پخوا منقبض کیږي او د انقباض په ترڅ کې تدریجاً تودیږي او تودیږي.  

د ستورو د پیدایښت دغه سیمه د هابل فضايي تلسکوپ په ذریعه اخېستل شوې. هغه انځورونه چې په فضا‌ء کې د فضايي تلسکوپونو په مرسته له فضايي پدیدو اخیستل کیږي تر ګردو هغو دقیق او ښه عکسونه دي چې په ځمکنیو رصدخونو کې اخیستل کیږي.

له هر یوه دغه تراکمونو څخه کېدی شي یو ستوری یا یو بشپړ لمریز نظام جوړ شي. دغه ګازي ګلولې/کُرې تر پخوا وړې او متراکم کیږي، دا ځکه چې موجود مواد یې یو بل جذبوي. ددغه نوي جوړېدونکي لمر شاوخوا مواد چې هغه ته «ستوري ته ورته» هم وايي، سوکه سوکه په سطحه باندې یې راتویېږي. نوی زېږېدلی ستوری چې په لومړيو کې مدار ته ورته، پیکه او تور پوښ یې په شاوخوا پورې و، سوکه سوکه تودیږي او د نور په خپرولو پیل کوي. بالاخره د مرکز تودوخه یې څو میلیون درجو ته پورته کیږي او داخلي فشار یې لوړیږي. په دغه شرایطو کې هستوي تعاملات(هستوي یووالی) پیلیږي او په ترڅ کې یې له حده زیاته انرژي خپریږي. په دې حالت کې نو د ستوري په هسته کې اتومي بټۍ روښانه شوله، ځوان ستوري تقریبا د انرژۍ نه خلاصېدونکې سرچینه ترلاسه کړې، چې د میلیاردونو کلونو لپاره یې ژوند تضمینولی شي. 

د ورېځو په دا شان ګازي ټولګه کې نن هم نوي لمرونه او لمریز نظامونه منځته راغلي. دغه انځور په امریکا متحده ايالاتو کې د یوه ثابت تلسکوپ په ذریعه چې په ځمکنۍ رصدخونه کې نصب دی اخیستل شوي. 

نن د سیارو د جوړېدو څرنګوالی هم کولی شو توجیه او توضح کړو. ډېر ستوري ته ورته پر خپل شاوخوا تاویږي. د انقباض پر مهال دغه تاوېدل لا هم تېزېږي، بیخې داسې لکه اتڼ‌چي چې اتڼ کوي. اتڼ‌چي چې هرڅومره خپل لاسونه په خپل بدن کې غونج ونیسي او ځان منقبض کړي په هماغه اندازه د اتڼ پر مهال تیز تاویږي. دغه ګازي ګلولې د زیاتېدونکي چرخشي حرکت په پایله کې د یوې صفحې په توګه را څرګندیږي. د دې صفحې په منځ کې یو ستر تراکم منځته راځي، یعنې په مرکز کې یې یوه ثابت، ځلانده او نوراني ستوري جوړیږي. د صفحې له مرکز لرې برخو څخه‌ سیارې جوړېږي.

زموږ لمریز نظام هم شاید په همدې توګه منځته راغلی وي. د ننیو نویو تلسکوپونو او سپوږمکیو په مرسته د ځوان ستوري شاوخوا د سترو صفحو لېدل ممکن شوي. دا هغه صفحې دي چې وروسته ترې سیارې او سپوږمۍ جوړیږي.